نگارنده: احمدرضا رحیمی ریسه
تاریخ انتشار: ۱۴۰۴/۰۳/۰۶
فهرست مطالب
- تاریخ کتابت نسخه
- کاتب نسخه
- مقابله و تصحیح نسخه
- ترجمۀ برخی واژهها به فارسی
- اجزاء کتاب در این نسخه
- شمارهگذاری بابها
- برافزودههای نسخه
تنها دستنویس برجای مانده از بصائر الدرجات که پیش از ۶۵۶هـ کتابت شدهاست. اين نسخه كامل و بدون افتادگى است و از آن در تصحیح کتاب استفاده شده است (نکـ: پس از این، ذیل «پیشینۀ پژوهش دربارۀ نسخه»).
عنوان کتاب و نام مؤلف به خطی کهن بر روی صفحۀ عنوان آمدهاست. عنوان کتاب در این نسخه از این قرار است:
کتاب بصائر الدرجات في علوم آل محمّد صلّی الله علیه وآله وما خصّهم الله تبارك وتعالی بذلك (نکـ: تصویر ذیل).
دست نویس حاضر ۲۰۳گ (۴۰۶ص) نوزده سطری دارد و قطع آن وزیری (۱۷× ۲۵سم) است. این دستنویس از کرّاسههای هشتبرگی تشکیل شده و کرّاسهشمار به حروف در آغاز هر کرّاسه و بر گوشۀ بالایی برگ به خطی کهن آمده است (به عنوان نمونه: «الجزء الثامن عشر» برای کراسۀ هجدهم، نکـ: تصویر ذیل).
این نسخه از ۲۵ کرّاسۀ هشتبرگی و یک کرّاسه چهاربرگی در پایان نسخه تشکیل شده است. اما از آن جا که کناره های نسخه در ۴۷ برگ اول آسیب دیده و از بین رفته است و تمام ۴۷ برگ آغازین متن و حاشیه شده است، برگشمار و کرّاسهشمار قدیم در آنها از بین رفته است و تنها برگشمار جدید بر آن آمده است. از برگ ۴۸ به بعد، علاو بر برگشمار جدید، هم برگشمار و هم کرّاسهشمار به خطی کهن دیده میشود. اما شمارۀ برگشمار قدیم بر برگ ۴۸ عدد پنجاه است (نکـ: تصویر ذیل).
این اختلاف دو شماره ای به سه علت می تواند باشد: نخست آن که دو برگ از نسخه تا این جا افتاده است، و یا کسی که برگ شمار قدیم را بر نسخه نگاشته در شمارش برگ ها اشتباه کرده است، و سوم آن که نسخه در صورت اولیۀ خود دو برگ دیگر در ابتدا داشته است. مشکل دیگری نیز بر همین برگ دیده می شود: همان طور که گفتیم، دستنویس ما از کرّاسههای هشتبرگی تشکیل شده است. شمارۀ کرّاسهشمار (الجزء السابع) بر این برگ نشان می دهد که برگ حاضر در اساس باید برگ ۴۹ نسخه باشد، نه برگ ۵۰ (براساس برگشمار قدیم) و نه برگ ۴۸ (براساس برگشمار جدید). علت این مسأله نیز احتمالاً خطای در شمارهگذاری برگشمار است.
خطاهای دیگری نیز در شمارهگذاری برگشمار جدید و قدیم در این نسخه بهچشم میخورد. بین برگ ۸۶ و ۸۷ در برگشمار جدید یک برگ در شمارهگذاری جا افتاده است. همچنین در برگشمار قدیم پس از برگ ۱۷۹ و به جای شمارۀ برگ ۱۸۰ به اشتباه عدد ۱۹۰ کتابت شده است.
علاوه بر ۴۷ برگ آغازین نسخه، کناره های برگ های ۱۸۹ تا ۲۰۲ (آخر نسخه) نیز آسیب دیده و برگشمار قدیم و کرّاسهشمار از بین رفته است. این برگها با کاغذی جدید متن و حاشیه شده است. آسیبدیدگی کنارۀ برگهای آغازین و انتهایی نسخه، به جز موارد بسیار اندک (همچون برگ ۱۷ رو و پشت) لطمه ای به متن نزده است.
اين نسخه بدون رکابه است.
تاریخ کتابت نسخه
این نسخه، براساس انجامۀ آن در برگ ۲۰۱پ، در غره صفر ۵۹۱هـ/ ۱۵ ژانويۀ ۱۱۹۵م کتابت شده است. کاتب در انجامه دو بار خداوند را بابت کتابت نسخه حمد گفته است. یکبار به اختصار در ابتدای انجامه و یکبار کمی با تفصیل، پس از تاریخ کتابت (نکـ: تصویر ذیل).
این شیوۀ سپاسگزاری ممکن است این گمان را سبب شود که انجامۀ تاریخدار متعلق به نسخۀ حاضر نیست و رونویسی از نسخهای است که نسخۀ ما از روی آن کتابت شده است و سپاسگزاری دوم بدون تاریخ، انجامۀ این نسخه است. اما به نظر می رسد که کاتب پس از نگارش انجامه خواسته است یک بار دیگر خداوند را بابت توفیق کتابت نسخه سپاس گوید. گرچه اگر هم این گمان را که انجامۀ دوم از آنِ این نسخه است و انجامۀ نخست متعلق به نسخۀ اساس دست نویس حاضر، درست بدانیم، باز هم تاریخ کتابت این نسخه، براساس ظواهر آن، نمی تواند متأخر از سدۀ ششم هجری باشد.
کاتب نسخه
کاتب نسخه ابونصر على بن محمّد بن الحسن بن ابىسعد الطبيب است. از زندگی او آگاهیهای اندکی داریم. منابع زندگینامهای کهن اطلاعات زیادی دربارۀ او نمیدهند. از این میان، منتجب الدین (ق ۶هـ/ ۱۲م)، دانشمند امامی معاصر او، او را فقط «جمال الدین علی بن محمّد المتطبّب القمی، فاضل، ادیب، طبیب» میخواند (فهرست، ص ۹۱، ش ۳۰۶). منابع بعدی نیز مطلبی بر منتجب الدین نمیافزایند.
اما آگاهی های بیشتر دربارۀ کاتب با مراجعه به برخی نسخههای نهج البلاغه بهدست می آید. از این میان آقا بزرگ تهرانی در طبقات (الأنوار الساطعه في المائه السابعه، ص ۱۱۰-۱۱۱) با ارجاع به یکی از نسخ خطی نهج البلاغه اطلاعات بیشتری بهدست می دهد. براساس چند یادداشت اجازه در این نسخه، کاتب ما از کاتبان نهج البلاغه بوده و تا ۶۰۱هـ/ ۱۲۰۵-۱۲۰۴م زنده بوده است. ما ذیل معرفی نسخه های نهج البلاغه دوباره به این کاتب خواهیم پرداخت.
نکتۀ دیگری که در این جا باید ذکر کنیم این است که کاتب نسخۀ حاضر در قم و برخی آبادیهای شیعهنشین اطراف آن اقامت داشته و متعلق به خاندانی از طبیبان، ادیبان و کاتبان شیعی بوده است و از این رو، این مطلب که برخی براساس عبارت دعایی او بر صحابه در انجامۀ این نسخه («وأصحابه الغر الزاهدین») چنین نتیجه گرفته اند که او از اهل سنّت بوده، نمی تواند درست باشد.
مقابله و تصحیح نسخه
هيچ یادداشت مقابله و تصحیح و یا اجازۀ سماع و… در نسخه دیده نمیشود، اما در کنارۀ برخی برگها علامت بلاغ با عبارت «بلغ» (همچون برگ ۱۷ر، ۵۸ر، ۶۱ر، ۶۸پ، ۹۲ر، ۱۱۸ر و ۱۶۹ر) و با عبارت «بلغ قبالاً» (همچون برگ ۷۲ر و ۷۳ر) دیده می شود. براساس شواهد خط شناختی به دست می آید که این متن دست کم دو بار مقابله و تصحیح شده است: نخستین مقابله نسبتاً به خطی کهن است و احتمالاً پس از کتابت نسخه بوده است که در آن، نسخۀ حاضر با نسخۀ اصل (نسخهای که از روی آن کتابت شده بوده) مقابله شده و افتادگیها و خطاهای کتابتی در کنارهها تصحیح شدهاست. برخی تصحیحات دیگر به خطی متأخر است. شماری از تصحیحات مربوط به تصحیح یک یا چند واژه در متن یا سند است و شماری دیگر مربوط به افتادگی های نسخه. بر بالای برخی واژه ها هم علامت «خ» آمده که نشان می دهد این نسخه به جز مقابله با نسخۀ اصل، با نسخۀ دیگری هم مقابله شده و اختلافات دو نسخه در نسخۀ ما ثبت شده است (همچون برگ ۱۲۵پ، نکـ: تصویر ذیل).
هیچ شاهدی در نسخه بر اینکه این نسخه با چه نسخههایی مقابله شدهاست دیده نمیشود.
ترجمۀ برخی واژهها به فارسی
در این دستنویس ترجمۀ برخی واژه ها و عبارات دشوار به فارسی در بین سطور یا در کنارهها به خطی به جز خط متن اما کهن دیده میشود. از این میان است ترجمۀ این واژه ها به فارسی:
سخاب: گردنبند و تعویذ (گ ۳۵ر)؛
یفطر (دماً): میچکاند (گ ۳۷ر)؛
طاق طاق: یک تو یک تو (گ ۳۷ر)؛
و ترجمۀ این عبارت ها که گاهی نیز با توضیح اندکی همراه است:
«ولربّما وسدناهم الوسائد»:
«بسیار وقت بود که بالشها بنهیم برای فرشتگان» (گ 35ر) (نکـ: تصویر ذیل)؛
«کنت لا أزید علی أكلة في اللیل والنهار فربما استأذنت علی أبي عبد الله»:
«یعنی رنجور بودم و طعام بسیار برنیارستم خوردن و بیشتر اوقات دستوری خواستمی از ابی عبد الله برای طعام» (گ 35پ).
این ترجمهها تا آخر نسخه ادامه دارد.
اجزاء کتاب در این نسخه
همانطور که میدانیم بصائر الدرجات از ده جزء تشکیل شدهاست (نکـ: پیش از این، معرفی بصائر الدرجات). دستنویس ما از نسخههای کامل کتاب است و همۀ ده جزء را دارد. هر جزء بدون هیچ توضیحی بلافاصله پس از جزء قبلی آغاز شدهاست (نکـ: تصویر ذیل)؛
اما در دو جا (پایان جزء ۵، برگ ۹۹ر و پایان جزء ۷، برگ ۱۳۸ر) کاتب، احتمالاً بدین دلیل که جزء در انتهای صفحه تمام شدهاست و جزء بعدی در ابتدای صفحۀ بعدی شروع میشود، عبارتی را در صلوات بر پیامبر و خاندان ایشان در انتهای جزء قبلی افزوده است (نکـ: دو تصویر ذیل).
فهرست اجزاء دهگانه در این نسخه از این قرار است:
الجزء الأول: گ ۱پ؛
الجزء الثاني: گ ۲۲ر؛
الجزء الثالث: گ ۴۴ر؛
الجزء الرابع: گ ۶۳ر؛
الجزء الخامس: گ ۸۲ر؛
الجزء السادس: گ ۹۹پ؛
الجزء السابع: گ ۱۱۸ر؛
الجزء الثامن: گ ۱۳۸پ؛
الجزء التاسع: گ ۱۵۷پ؛
الجزء العاشر: گ ۱۷۵پ.
شمارهگذاری بابها
در دستنویس حاضر شمارۀ بابها به شنگرف در كنار عناوين آنها ذكر شدهاست (نکـ: تصویر ذیل).
این نسخه براساس این شمارهگذاری ۱۸۹ باب دارد. البته کسی که به باب ها شماره داده است به هنگام کتابت، عدد ۱۸۰ را بهاشتباه ۱۹۰ نگاشته است؛ از این رو، عدد شمار بابها در انتهای متن به ۱۹۹ رسیده است. فرد دیگری این نکته را در صفحۀ آخر متن و در آغاز انجامه تذکر داده و عدد ۱۸۹ را به عنوان عدد صحیح بابها در کنار عدد ۱۹۹ ذکر کرده است و توضیحی نیز ذیل آن داده است. متأسفانه بخشی از این توضیح به سبب آسیبدیدگی آن و متن و حاشیهشدن نسخه از بین رفتهاست و خواندن آن میسّر نیست (نکـ: پس از این، تصویر ۳).
برافزودههای نسخه
بر برگ آخر نسخه حديثى از اميرالمؤمنينعلیه السلام با ترجمۀ فارسى آن به خط جلال جعفرى طيارى بهتاريخ نيمه جمادى الآخره ۷۳۳هـ/ ۲ مارس ۱۳۳۳م نگاشته شدهاست (نکـ: تصویر ۴).
برگ آخر نسخه