نگارنده: احمدرضا رحیمی ریسه
تاریخ انتشار: ۱۴۰۳/۱۲/۲۰
مشهورترین کتاب شیعیان پس از قرآن و نهج البلاغه. این کتاب مجموعه ای است از ادعیه امامعلیه السلام. نحوۀ تألیف آن، بنابر آن چه که در مقدمۀ صحیفه به نقل از راوی آن متوکل بن هارون و او به نقل از امام صادقعلیه السلام آمده است، بدین گونه است که امام سجادعلیه السلام آن را بر فرزندشان امام باقرعلیهالسلام املاء کرده اند و امام باقرعلیه السلام آن را به خط خویش نوشته اند و امام صادقعلیه السلام نیز بر این امر شاهد بودهاند: «وقال علیه السلام: هذا خط أبي وإملاء جدّيعلیهماالسلام، بمشهد منّي»، نکـ: مقدمۀ صحیفه سجادیه.
آن طور که متوکل بن هارون در مقدمۀ صحیفه می گوید: امام صادقعلیه السلام دعاهای صحیفه را به او املاء می کنند و آن ها هفتاد و پنج دعا بوده است: «امام ابوعبداللهعلیه السلام دعاها را بر من املاء کرد و آن ها هفتاد و پنج دعا بوده است، [اما] یازده باب [دعا] از دست من برفت و شصت و چهار باب را نگاه داشتم». از آن جا که صحیفه های مشهور و در دست فقط شامل پنجاه و چهار دعا می شود، احتمالاً متوکل یازده دعای دیگر را نیز از دست داده است. متوکل سپس صحیفه را برای فرزندش عمیر روایت کرد و در مرحلۀ بعد عمیر نیز آن را برای شماری دیگر از راویان روایت کرده است.
براساس منابع، اجازات و دست نویس ها تاکنون 9 طریق برای روایت صحیفه شناخته شده است که از این میان شش طریق به عمیر بن متوکل می رسد و از میان این شش طریق یک طریق مفقود شده و از پنج طریق دیگر نسخه هایی در دست است. صحیفه ای که امروز به کرّات منتشر شده و در دسترس همه است، با نخستین راوی آن یعنی نجم الدین بهاء الشرف محمّد بن حسن بن احمد علوی حسینی شناخت می شود. او این روایت از صحیفه را در ۵۱۶هـ روایت کرده است و سلسله سند صحیفه را به علی بن نعمان الاعلم و او به عمیر بن متوکل می رساند. این طریق یکی از طرق شش گانۀ روایت صحیفه است و به طریق ابن اعلم معروف شده است و در بیشترین نسخه ها دارای همان پنجاه و چهار دعای مشهور و متداول است! صحیفه های متداول و منتشرشدۀ در دست معمولاً همین طریق است. [1]
ظاهراً تا حدود اوایل سدۀ پنجم هجری/ یازدهم میلادی اشاره ای به صحیفه در متون امامیه نشده است و نخستین اشاره ها و نقل ها از همین سده به بعد است. به عنوان نمونه می توان به ارجاع محمد بن علی کراجکی (د: ۴۴۹هـ) در التعریف بوجوب حق الوالدین و نقل پنج دعا از سوی شیخ طوسی (د: ۴۶۰هـ) در مصباح المتهجد اشاره کرد.
نخستین نسخه های به جای مانده از صحیفه نیز از سدۀ پنجم به بعد است (نکـ: پس از این، بخش نسخههای صحیفۀ سجادیه).
صحیفه در سده های بعدی مورد توجه کامل قرار گرفت. به عنوان نمونه چندین ترجمۀ فارسی از آن از سدۀ هشتم هجری به بعد در دست است. از حدود اواخر سدۀ یازدهم هجری دانشمندان امامیه شروع به تألیف تکمله هایی بر صحیفه کردند و ادعیه ای را که در صحیفه کامله نمی یافتند در مستدرکاتی بر آن گرد می آوردند. نخستین آن ها با عنوان الصحیفة الثانیة السجادیة تألیف شیخ حر عاملی (د: ۱۱۰۴هـ) است. تاکنون نزدیک به ده تکمله و مستدرک بر صحیفه تألیف شده است. چنین است وضعیت شروح بر صحیفه. قدمت نخستین شرح به حدود سدۀ یازده هجری برمی گردد و تاکنون شروح متعددی بر این کتاب نگاشته شده است. صحیفه یک بار نیز توسط ویلیام چیتیک به انگلیسی ترجمه شده است.
منابع اولیه: ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه؛ ابن شهرآشوب، معالم العلماء؛ اربلی، کشف الغمه فی معرفة الائمه؛ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی؛ شیخ طوسی، مصباح المتهجد؛کراجکی، التعریف؛ کلینی، الکافی؛ مسعودی، اثبات الوصیه؛ مفید، الارشاد.
منابع ثانویه: مهدی پیشوایی، سیرۀ پیشوایان؛ سزگین، ۱/ ۷۴۴-۷۴۸؛ سیّد جعفر شهیدی، زندگانی علی بن الحسینعلیهما السلام ؛ حسین کریمان، ری باستان، ج ۱.
نیز نکـ: پس از این، پیشینۀ پژوهش دربارۀ نسخۀ صحیفۀ سجادیه.
[1] برای این طرق و دست نویس های هریک از آن ها، نکـ: مقدمۀ محمّد حسین حکیم بر: الصحیفة السجادیة الکاملة للامام زین العابدین علی بن الحسین علیهما السلام. نسخه برگردان دستخط ابراهیم بن علی کفعمی…، ۱۳۹۴هـ ش.