نگارنده: احمدرضا رحیمی ریسه
تاریخ انتشار: ۱۴۰۳/۱۲/۲۰
فهرست مطالب:
ویژگیهای عمومی نسخه
قطع نسخه رقعی و اندازۀ آن ۱۳/۵ در ۲۰سم است. نسخه ۷۴ برگ (۱۴۸ص) دارد و در هر صفحه پانزده بیت کتابت شده است. جلد نسخه افتاده است و از آن جا که کناره های نسخه از بین رفته است نمیدانیم که نسخه آیا برگ شمار و کراسه شمار داشته است یا خیر، اما صفحه شماری به خطی کاملاً جدید در پای صفحات آمده است. نسخه فاقد هر گونه رکابه است.
همۀ برگ های نسخه از سمت لبه های بالایی، کناری و پایینی دچار آسیب دیدگی، پارگی و افتادگی شده است اما خوشبختانه به متن شعرها و بیشتر حواشی آسیبی نرسیده است. علاوه بر این ها، لبۀ پایینی بیشتر صفحات دچار آب دیدگی شده است و حواشی در صفحاتی که تا نزدیکی لبۀ پایینی کتابت شده کم رنگ شده است.
افتادگیهای نسخه
با مقایسۀ این نسخه با چاپی که بر اساس نسخۀ احمد سوم ۲۶۱۴ منتشر شده متوجه می شویم که چند برگ از آغاز و یکی دو برگ از میانۀ نسخه افتاده است. از آن جا که ۱۸۲ بیت از آغاز نسخه افتاده است و هر صفحۀ دست نویس حاضر پانزده بیت دارد، می توان حدس زد که شش برگ از آغاز نسخۀ حاضر افتاده است. افتادگی میان نسخه هم مربوط به بین برگ ۷۱ پ و ۷۲ر (ص۱۴۲ و ۱۴۳) می شود.
علاوه بر این، نسخۀ حاضر در تعداد ابیات و اشعار و نیز تقدم و تأخر آن ها با نسخۀ احمد سوم اختلافاتی دارد. برای تفصیل این اختلافات نکـ: مقدمۀ کوشندگان بر چاپ نسخه برگردان دست نویس حاضر، صفحه شصت و هفت تا هفتاد.
این نسخه در ماه شوال ۵۵۰هـ/ دسامبر ۱۱۵۵م به دست کاتبی به نام ابو الفرج بن ابی المعالی کتابت شده است (نک: تصویر۲) برای بررسی موقعیت علمی کاتب و اطلاعات بیشتر دربارۀ او نکـ: مقدمۀ کوشندگان بر چاپ نسخه برگردان دست نویس حاضر، صفحه پنجاه و نه تا شصت و یک.
حواشی نسخه
این نسخه از وحشیات در بیشتر صفحات دارای حواشی متعددی در میان سطرها و در کناره ها است. این حواشی عمدتاً در شرح و تصحیح واژگان و اشعار، ذکر شاهد مثال قرآنی و حدیثی، اختلاف نسخه و مواردی از این قبیل است (برای بررسی کامل تر حواشی، نکـ: مقدمۀ کوشندگان، ص شصت و دو تا شصت و پنج)، و به نظر می رسد به جز موارد اندکی همگی نزدیک به زمان کتابت نسخه نگاشته شده باشند. شمار اندکی از حواشی به خطی متأخرتر است.
برافزوده های نسخه
در انتهای نسخه دو برافزوده بدین ترتیب کتابت شده است: نخست نامه ای است کوتاه با عنوان «لبدیع الزمان» از ادیب معروف بدیع الزمان همدانی (د: ۳۹۸هـ/ ۱۰۰۸م) در برگ ۷۴ر و ذیل انجامه (نکـ: تصویر ۲) و دیگری صفحۀ آغاز رساله ای است با عنوان کتاب المذکر والمؤنث (نکـ: تصویر ۳).
پیشینۀ پژوهش دربارۀ نسخه
۱۳۸۹ هـ.ش چاپ نسخه برگردان نسخه با این مشخصات: ابو تمّام، حبیب بن أوس طائی (د: ۲۳۱هـ). کتاب الوحشیات، نسخه برگردان به قطع اصل نسخۀ خطی کتابخانۀ شخصی دکتر وحید ذوالفقاری، کتابت ۵۵۰ هـ.، به کوشش محمدرضا ابوئی مهریزی و وحید ذوالفقاری، با پیش گفتار احمد مهدوی دامغانی، مقدمۀ عربی: محمّد علی آذر شب، مقدمۀ انگلیسی: محمود امیدسالار. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
۲۰۱۴م. کتاب الوحشیات لأبی تمّام، مخطوط یزد. تعریف و عرض و تحلیل، کویت. ترجمه الی العربیة: سمیر أرشدی. ترجمۀ عربی مقدمه های چاپ نسخه برگردان نسخه است با مقدمه به عربی از محمّد علی آذرشب.
