نگارنده: احمدرضا رحیمی ریسه
تاریخ انتشار: ۱۴۰۴/۰۴/۰۳
فهرست مطالب
از کتاب کافی تاكنون نزديك به دو هزار نسخه شناسايى شدهاست. كهنترين آنها همين دستنويسى است كه در اينجا معرفی مىشود.
تنها دستنویس برجای مانده از کتاب الکافی که پیش از ۶۵۶هـ کتابت شدهاست. اين نسخه ناقص است و تنها شامل بخشهایی از «فروع» میشود. از این نسخه در تصحیح مؤسسۀ دار الحدیث استفاده شده است.
عنوان کتاب و نام مؤلف به خطی نسبتاً کهن بر روی صفحۀ عنوان آمدهاست. عنوان کتاب در این نسخه از این قرار است:
کتاب الأوصیا… (پاکشده) الکافی تصنیف… (پاکشده) أبي جعفر… (پاکشده) الکلینی رضي الله عنه (نکـ: تصویر ذیل).
این نسخه از کرّاسههای دهبرگی تشکیل شده و کرّاسهشمار به حروف در آغاز هر کراسه و با اشاره شمارۀ کراسه و فصل فقهی مربوط بدان بر میانۀ بالای برگ به خطی نسبتاً کهن آمدهاست (به عنوان نمونه: «رابعة الصید و الذبایح و الاطعمة و الاشربه» در برگ ۶۹ر، نکـ: تصویر ذیل).
دستنویس حاضر ۲۳۳گ هجدهسطری دارد و قطع آن وزیری (۱۷× ۲۲سم) است.
نسخه رکابه دارد و رکابهها به خطی نزدیک به خط متن در سمت چپ پایین صفحات زوج برگها دیده میشود.
بخشهای کتاب در این نسخه
این نسخه ناقص است و تنها شامل بخشهایی از «فروع» میشود. کتابهای موجود آن از این قرارند: «کتاب الصید»، «کتاب الذبائح»، بخشهایی از «کتاب الاطعمه»، بخشهایی از «کتاب الاشربه»، تمام «کتاب الوصایا» و تمام «کتاب المواریث». همچنین ترتیب قرارگرفتن کتابها و بابهای آنها همچون ترتیب کتاب کافی نیست و آشفتگیهایی در ترتیب برگها پیش آمدهاست که علت آن، به احتمال بسیار زیاد، ناآگاهی صحاف به هنگام صحافی مجدد نسخه بودهاست. ترتیب فعلی نسخه از این قرار است (همۀ ارجاعات به برگشمار متأخری است که بر بالای صفحات فرد دیده میشود):
- «کتاب الوصایا»: گ ۱پ تا گ ۴۳ر؛
- «کتاب المواریث»، تا اوایل «باب آخرفي إبطال العول وأنّ السهام لا تزید علی ستّة»: گ ۴۴ر تا گ ۵۵پ؛
- بخشهایی از «کتاب الصید»، از اوایل حدیث نخست از «باب آخر منه» (ج ۶، ص ۲۱۹ از تصحیح غفاری) تا پایان «کتاب الصید»: گ ۵۱ر تا گ ۵۵ر؛
- «کتاب الذبائح»: گ ۵۵پ تا گ ۶۴پ؛
- بخشی از آغاز «کتاب الاطعمه»، از «باب علل التحریم» تا «باب ما یقطع من ألیات الضأن وما یقطع من الصید بنصفین» (ادامۀ این باب در گ ۱۲۰ر به بعد نسخه است): گ ۶۴پ تا گ ۷۰پ؛
- بازگشت به «کتاب المواریث» (بین این بخش از «کتاب المواریث» با بخش قبلی شش باب جا افتادهاست. این شش باب در گ ۲۲۶ر تا گ ۲۲۸پ قرار گرفتهاست): گ ۷۱ر تا گ ۱۱۹پ؛
- ادامۀ «کتاب الاطعمه» (از ادامۀ « باب ما یقطع من ألیات الضأن وما یقطع من الصید بنصفین») تا پایان آن: گ ۱۲۰ر تا گ ۱۹۲پ؛
- از آغاز «کتاب الاشربه» تا اواسط «باب نوادر»: گ ۱۹۳ر تا ۲۲۵پ؛
- شش باب جامانده از «کتاب المواریث»، از «باب معرفة القاء العول» تا اول «باب میراث الولد»: گ ۲۲۶ر تا گ ۲۲۸پ؛
- بخش پایانی «کتاب المواریث»، از «باب الإقرار بوارث آخر» تا « باب آخر منه»: گ ۲۲۹ر تا گ ۲۳۳پ.
کاتب و تاریخ کتابت نسخه
این نسخه نه نام کاتب دارد و نه تاریخ کتابت، اما از آنجا که یادداشتی از سال ۵۶۲هـ/ ۱۲۵۴م به خط یکی از دانشمندان و فقها امامیه بر دو جای آن دیده میشود (نکـ: پس از این)، میتوان چنین نتیجه گرفت که این دستنویس قطعاً پیش از این تاریخ کتابت شدهاست.
مقابله و تصحیح نسخه
علاوه بر قدمت، اهمیت دیگر این نسخه در این است که یحیی بن سعید الحلّی (د: ۶۹۰هـ/ ۱۲۹۱م) از فقیهان امامیه، آنرا با نسخهای دیگر مقابله و تصحیح کردهاست و تصحیحات او به خطی شبیه به خط خود او با عبارت «صح» (همچون گ ۹ر، ۵۶پ، ۵۷ر، ۸۲ر، ۱۰۲ر، ۱۳۱ر، ۱۸۶ر و ۲۲۶پ) و «خ» (همچون گ ۳۴پ، ۹۵ر و ۱۲۲پ) در کنارۀ ببیشتر برگها دیده میشود. یادداشتهای بلاغ او «بلغ قراءة وتصحیاً أیّده الله تعالی» در کنارۀ برگها (همچون ۷ر، ۱۵ر، ۲۵ر، ۵۹پ، ۱۴۹ر، ۱۶۳ر، ۱۸۵ر و ۲۰۳ر) آمدهاست (نکـ: تصویر ذیل).
گواهی بهپایان رساندن مقابلۀ نسخه به خط یحیی بن سعید نیز در سه جا دیده میشود:
۱. در پایان «کتاب الوصایا» (گ ۴۳ر)، با این عبارت:
«أنهاه إلی هاهنا قراءة وتصحیاً نفعه الله وإیّانا به بمحمّد وآله، وکتب یحیی بن سعید… (خوانده نشد) سنة اثنین وخمسین وستمائة» (نکـ: تصویر ۳)؛
۲. در پایان «کتاب الأطعمه» (گ ۱۹۲پ)، با این عبارت:
«أنهاه قراءة وتصحیاً نفعه الله وإیّانا به بمحمّد وآله، وکتب یحیی بن سعید في ربیع (ظ: الآخر)سنة اثنین وخمسین وستمائة» (نکـ: تصویر ۴)؛
۳. در پایان «کتاب المواریث» (گ ۲۳۳پ؛ پایان نسخه در صورت فعلی آن)، با این عبارت:
«أنهاه إلی هاهنا قراءة وتصحیاً نفعه الله وإیّانا به بمحمّد وآله، وکتب یحیی بن سعید في جمادی الأول سنة…» (ادامۀ عبارت پاک شدهاست؛ نکـ: تصویر ۵).
هیچ شاهدی بر اینکه این دستنویس با چه کسی و چه نسخههایی مقابله شدهاست در نسخه دیده نمیشود.
چند خصوصیت کتابتی نسخه
کاتب برای تمایز بین بابها از علامت 
و برای تمایز بین باب ها از علامت 
استفاده کرده است . این دو علامت در همه نسخه،به جز مواردی بسیار اندک به چشم میخورد(تک: تصویر ذیل)
در کنارۀ برخی برگها (همچون گ ۵پ، ۱۰پ، ۱۲پ، ۲۳ر، ۲۴پ، ۱۷۴پ، ۲۰۰ر، ۲۰۵ر، ۲۱۵ر، ۲۲۴ر و جاهای دیگر) علامتی تشکیلشده از چند نقطه دیده میشود (نکـ: تصویر ذیل).
بهنظر میرسد این علامت را کاتب نسخه در مواردی بهکار برده که در خواندن واژهای شک داشتهاست و قصد داشته تا کتابت آن واژه را بررسی و اصلاح کند.
