نگارنده: احمدرضا رحیمی ریسه
تاریخ انتشار: ۱۴۰۴/۰۴/۱۷
فهرست مطالب
- افتادگیها و آسیبدیدگیهای نسخه
- کاتب و تاریخ کتابت نسخه
- برافزودههای نسخه
- مقابله و تصحیح نسخه
- چند خصوصیت کتابتی نسخه
- پیشینۀ پژوهش دربارۀ نسخه
از کتاب الغیبه تاكنون حدود بیست نسخه شناسايى شدهاست. كهنترين آنها همين دستنويسى است كه در اينجا معرفی مىشود.
این نسخه از کتاب الغیبه کهنترین و نفیسترین و تنها دستنویس پیشاصفوی این کتاب است. بهجز کرّاسهای که از نسخه افتادهاست (نکـ: پس از این) بقیۀ آن کامل است و بهجز اسانید روایات و دو باب آخر، از آن در تصحیح مرحوم علی اکبر غفاری استفاده نشدهاست[1].
عنوان کتاب، نام مؤلف و تاریخ تألیف (که احتمالاً تاریخ املای کتاب است و نه تألیف آن) به خطی نسبتاً کهن بر روی صفحۀ عنوان آمدهاست. عنوان کتاب در این نسخه از این قرار است: «کتاب الغیبة تصنیف أبي عبد الله محمّد بن ابراهیم النعماني رحمه الله صنّفه في ذي الحجّة من سنة اثنین وأربعین وثلثمائة» (نکـ: تصویر ذیل).
این نسخه از کرّاسههای دهبرگی تشکیل شده و کرّاسهشمار به حروف در آغاز هر کراسه به خطی نسبتاً کهن آمدهاست؛ همچون «ثانیه» (گ ۹ر)، «ثالثه» ( گ ۱۹ر)، «ثالثه عشر» (گ ۱۱۵ر) و «عشرین» (گ ۱۸۵ر) (نکـ: تصویر ذیل).
افتادگیها و آسیبدیدگیهای نسخه
این نسخه بهجز افتادگی یک کرّاسه پس از کرّاسۀ نوزدهم (بین برگ ۱۸۴ و ۱۸۵) کامل است. شمارۀ کرّاسهشمار در کرّاسۀ بعدی شمارۀ بیست است و این نشان میدهد افتادگی حدّ اکثر یکی دو سده پس از کتابت نسخه و قبل از نگارش کرّاسهشمار اتفاق افتادهاست. این افتادگی برابر است با ص ۳۱۶، سطر ۱۵ تا ص ۳۲۸، ص ۱۵ از چاپ مرحوم علی اکبر غفاری (نکـ: پیش از این، پانویس ۱) و شامل بابهای ۲۱ تا ۲۴ کتاب میشود. نسخه در وضعیت فعلی بیست و یک باب از بیست و شش باب را دارد. فهرست بابهای بیست ویکگانه در آغاز نسخه آمدهاست (نکـ: تصویر ۱). بهجز این، کرّاسۀ هشتم نیز از صورت نخستینِ نسخه افتاده بودهاست ولی این افتادگی بعدها به خطی متأخر از روی دستنویسی دیگر کتابت شدهاست. این کرّاسۀ نونویس ششبرگی است و شامل برگهای ۶۹ تا ۷۴ نسخه میشود.
همچنین باب ششم از کتاب در چاپ مرحوم غفاری[2] در این نسخه نیست. حدس مرحوم غفاری این است که این باب بعدها از سوی مؤلف به کتاب افزوده شدهاست[3]. آقای محمّد جواد شبیری زنجانی نیز با استناد به عبارتی از نعمانی در میانۀ این باب (ص ۱۱۹ از چاپ مرحوم غفاری: «ما رواه جابر بن سمرة… بعد ما في الأصل») حدس مرحوم غفاری را تأیید میکند[4]. علاوه بر اینها، آقای محمّد جواد شبیری زنجانی نسخۀ آستان قدس را با چاپ مرحوم غفاری بهدقت مقایسه کرده و اختلافات را ذکر کردهاست[5].
بهجز اینها، نسخه چند آسیبدیدگی دارد. تمام نسخه آبخورده است اما خوشبختانه آسیبی به متن وارد نشدهاست. برخی آبدیدگیها به خطی جدیدتر پررنگ شده است. بخشهایی از نسخه از جمله کنارههای برگهای آغاز و پایان نسخه و نیز میانۀ برگهای ۱۳۶ و ۱۳۷ از بین رفته ولی بعدها ترمیم شدهاست. این مسأله سبب از بین رفتن بخشهایی از یادداشتهای مالکیت در آغاز نسخه و انجامۀ کاتب در پایان نسخه شدهاست (نکـ: پس از این، ذیل بخشهای «کاتب و تاریخ کتابت» و «برافزودههای نسخه»).
نسخه به خط نسخ ، نقطهدار و اعرابدار است و از آغاز تا انتها، بهجز کرّاسۀ نونویس، به خط یک کاتب است.دستنویس حاضر ۱۸۸ برگ پانزدهسطری دارد و قطع آن وزیری (۱۶× ۲۱سم) است. کراسۀ نونویس (کراسۀ هشتم) ۱۹ تا ۲۱ سطری است.
نسخه بهجز شش برگِ نونویس (گ ۶۹- ۷۴) بدون رکابه است.
کاتب و تاریخ کتابت نسخه
متأسفانه انجامۀ کاتب به هنگام ترمیم نسخه یا پیش از آن از بین رفتهاست و ما از نام کاتب و محل کتابتِ نسخه هیچ نمیدانیم؛ اما خوشبختانه بخش عمدهای از عبارت مربوط به تاریخ کتابتِ نسخه از این آسیبدیدگی در امان ماندهاست: «سنة سبع و سبعین و خمسمائة». کسی بعدها و احتمالاً به هنگام ترمیم نسخه، کمی بالاتر از عبارت تاریخِ کتابت، چنین نگاشتهاست: «تاریخ کتابته سنة ۵۷۷» (نکـ: تصویر ذیل). براین اساس شکی باقی نمیماند که این نسخه در تاریخ ۵۷۷هـ/ ۸۲-۱۱۸۱م کتابت شدهاست.
از سوی دیگر یادداشت مطالعهای بر روی برگ ۱ر با تاریخ ۶۷۵هـ دیده میشود (نکـ پس از این، برافزودههای نسخه). اگر هم به هر دلیلی شکّی در تاریخ ۵۷۷هـ باشد، تاریخ کتابت نسخه قطعاً پیش از ۶۷۵هـ است.
برافزودههای نسخه
۱. علاوه بر قدمت، اهمیت دیگر این نسخه در این است که چند یادداشت مطالعۀ کهن بر روی برگ ۱ر آن دیده میشود. نخستین آنها یادداشت مطالعهای است به تاریخ ماه رمضان ۶۷۵هـ/ آگوست ۱۲۲۸م. متن یادداشت از این قرار است: «نظر فیه واستفاد منه طاهر بن محمّد بن محمّد … (؟ خوانده نشد) الـ… (؟ احتمالاً قزوینی) رمضان سنة خمس وسبعین وستمائة» (نکـ: تصویر ذیل).
۲. یادداشت مطالعۀ کهن دیگری از ابو علی البغدادی به تاریخ ۱۳ ذو القعدۀ ۷۲۰هـ/ ۱۵ دسامبر ۱۳۲۰م در تبریز، در همین برگ دیده میشود. متن یادداشت از این قرار است: «أنهاه قرائةً وتصفحًا واستفاد منه الفقیر الحافظ أبو علي الحسن ابن أبي الحسن بن محمّد بن عبد الله البغدادي بتبریز ثالث عشر ذي القعدة سنة عشرین وسبعمائة؛ حامدًا و مصلیًا. أحسن الله تعالی عاقبته» (نکـ: تصویر ذیل).
۳. یادداشت مطالعۀ دیگری در پایین همین برگ دیده میشود. متأسفانه تاریخ یادداشت به سبب آسیبدیدگی نسخه و ترمیم آن از بین رفته و متن آن بهسختی خوانده میشود: «أنهاه قرائةً وتصفحًا الفقیر إلی رحمة الله تعالی… (خوانده نشد) الفضل (؟) الحسین بن علي بن یحیی بن محمّد بن محمّد بن أحمد بن جعفر بن الحسن بن علي بن الحسین بن علي…» (نکـ: تصویر ذیل).
۴. دست کم یک یادداشت مطالعۀ دیگر بر همین برگ دیده میشود اما به دلیل آسیبدیدگی امکان خواندن کامل آن نیست (نکـ: تصویر ۲).
۵. چند یادداشت تملّک نیز بر برگ ۱ر نسخه دیده میشود؛ از جمله یادداشت تملّک ابن خاتون عاملی از دانشمندان سدۀ ۱۱هـ/ ۱۷م با عبارتِ «قد انتقل إلی نوبة تراب أقدام المؤمـ[نین] محمّد بن علي المشتهر بابن خاتون العاملي» و مالک دیگری که نام کامل او به سبب آسیبدیدگی نسخه از بین رفته و از نام او تنها «عبید اللّه الحـ…» خوانده میشود (نکـ: تصویر ۲).
۶. این نسخه را شیخ اسد اللّه بن محمّد مؤمن مشهور به ابن خاتون العاملی به همراه ۳۹۹ دستنویس دیگر در تاریخ ۱۰۶۷هـ/ ۵۷-۱۶۵۶م بر کتابخانۀ آستان قدس رضوی وقف کردهاست و با مهری بیضیشکل بر روی برگهای آغازین و انتهایی هر نسخه آنرا متذکر شدهاست. متن درون این مهر چنین است: «این کتاب را با سیصد و نود و نه جلد دیگر وقف آستانه حضرت امام علی بن موسی رضا نمود اضعف عباد اللّه الغنی ابن شیخ محمّد مؤمن اسد اللّه الخاتونی که ساکنان مشهد مقدس از مطالعۀ آن بهرهمند گردند هرکه بفروشد به لعنت خدا و نفرین رسول و غضب امام گرفتار شود ۱۰۶۷» (نکـ: تصویر ذیل). این مهر در آخر نسخه (برگ ۱۸۷ر) نیز دیده میشود.
واقف علاوه بر این مهر، وقف این نسخه را با خط خویش و با مهری بیضیشکل کوچکتر بر بالای آن بر برگ ۱ر یادآوری کردهاست: «الواقف أضعف عباد اللّه الغني ابن شیخ محمّد مؤ[من] اسد اللّه المشتهر بابن خاتون المشهدي [العاملي]» (نکـ: تصویر ذیل).
مقابله و تصحیح نسخه
این نسخه با نسخۀ دیگری مقابله و تصحیح شده و تصحیحات و افتادگیها با نشان «صح» (همچون گ ۲ر، ۳۰پ، ۲۶ر، ۱۱۵پ، ۱۳۸پ، و ۱۸۱پ) و «خ» (همچون گ ۱پ و ۱۰پ) در کنارۀ ببیشتر برگها دیده میشود. یک جا هم (کنارۀ گ ۲۷پ) یادداشت بلاغ با نشان«بلغ» به شنگرف آمدهاست. کرّاسۀ نونویس (گ ۶۹- ۷۴) نیز (احتمالاً) با نسخهای که از روی آن کتابت شده مقابله شدهاست و در دو جای آن (گ ۷۳پ و ۷۴پ) عبارت «قوبل» دیده میشود.
هیچ شاهدی بر اینکه این دستنویس با چه کسی و چه نسخههایی مقابله شدهاست در نسخه دیده نمیشود.
چند خصوصیت کتابتی نسخه
__ کاتب برای تمایز بین روایات از علامت 
استفاده کرده است. این علامت در همۀ نسخه، بهچشم میخورد.
__ در کنارۀ برخی برگها (همچون گ ۳ر، ۱۴۰ر و ۱۵۵ر) علامتی تشکیلشده از چند نقطه دیده میشود (نکـ: تصویر ذیل). بهنظر میرسد این علامت را کاتب نسخه یا مقابلهکننده در مواردی بهکار برده که در خواندن واژهای شک داشتهاست و قصد داشته تا کتابت آن واژه را بررسی و اصلاح کند.
__ بیشتر کلمات نسخه اعراب دارد. اعرابها، تا آنجا که دیده شد، درست است.
پیشینۀ پژوهش دربارۀ نسخه
۱۴۳۷هـ. السیّد محمّد جواد الشبیري الزنجاني، «النعماني ومصادر الغیبة (۲)»، ص ۷-۴۴، در: تراثنا، ش ۱۲۷-۱۲۸ (رجب- ذو الحجّة ۱۴۳۷هـ). شامل توضیحاتی دربارۀ ویژگیهای متنی این نسخه و مقایسۀ آن با چاپ مرحوم علی اکبر غفاری. تحریر فارسی آن با این مشخصات منتشر شدهاست:
۱۳۸۱هـ ش. محمّد جواد شبیری زنجانی، «منبعشناسی: معرفی کتاب غیبت نعمانی»، در: انتظار موعود، ش ۵، ص ۳۷۳-۳۹۲.
[1] آیت اللّه سیّد موسی شبیری زنجانی نخست بخش اسانید روایات و دو باب آخر از چاپی سنگی از این کتاب را با نسخۀ آستان قدس مقایسه کردهاند و اختلافات را در کنارههای آن چاپ ثبت کردهاند. ایشان در مرحلۀ بعدی متن احادیث را نیز با نسخۀ مذکور مقایسه کردهاند. مرحوم علی اکبر غفاری در تصحیح خود از نسخۀ تصحیحشده ایشان در مرحلۀ نخست استفاده کردهاست، نکـ: الشیخ الأجل ابن أبي زینب محمّد بن ابراهیم النعماني، کتاب الغیبة، تحقیق علي اکبر الغفاري، تهران: مکتبة الصدوق، ۱۳۹۷هـ/ ۱۹۷۷م، ص ۱-۲.
[2] نکـ: همان، ص ۱۱۶-۱۲۷، «باب ۶: الحدیث المروي عن طرق العامة».
[3] نکـ: همان، ص ۱۱۶، پانویس ۱.
[4] نکـ: السیّد محمّد جواد الشبیري الزنجاني، «النعماني ومصادر الغیبة (۲)»، ص ۷-۴۴، در: تراثنا، ش ۱۲۷-۱۲۸ (رجب- ذو الحجّة ۱۴۳۷هـ)، ص ۸.
[5] نکـ: همو، همان، ص ۲۵-۳۴.