نگارنده: احمدرضا رحیمی ریسه
تاریخ انتشار: ۱۴۰۳/۱۲/۲۰
فهرست مطالب:
از الصحیفة السجادیه نسخه های کهن اندکی برجای مانده است و از میان حدود ۱۵۰۰ دست نویس موجود از صحیفه تنها یک نسخه از پیش از ۶۵۶هـ است. البته نسخه ای از صحیفه در کتابخانه سیّد محمّدباقرطباطبایی در کربلا موجود است که به نظر فهرستنویس آن کتابخانه[1] در ربیع الاول 516هـ کتابت شده است، اما تا زمان بررسی دقیق آن نسخه، نسخهای که این جا معرفی می شود کهنترین نسخه صحیفه به شمار می رود.
این نسخه سرگذشت عجیبی دارد. در سال ۱۳۴۸هـ ش و هنگام توسعه حرم حضرت رضاعلیه السلام، به هنگام برداشتن یکی از ستون ها، در زیر آن مقداری جواهرات قیمتی و تعدادی نسخه خطی بسیار کهن کشف شد. در میان نسخه ها مجموعه ای یافت شد که کهن ترین و نفیس ترین آن هاست و نسخه صحیفه مورد نظر اثر چهارم از پنج اثر آن است. ما در این جا نخست به اجمال این مجموعه را معرفی میکنیم و سپس به تفصیل به صحیفه موجود در آن میپردازیم.
این مجموعه شامل پنج اثر است:
- قوارع القرآن، تألیف ابو عمرو محمّد بن یحیی بن حسن از فقهای شافعی مذهب و از مشایخ حدیث اهل سنّت. این اثر شامل است بر آیاتی از قرآن و ذیل هر یک روایاتی را در فضایل آن آیه آورده است. مؤلف قوارع آن را برای خواندن آیات برای دفع شر اجنّه و شیاطین تألیف کرده است. ابوعبداللّه احمد بن ابی عمر بن احمد اندرابی، مالک نسخه؛ این رساله را در ۲۷ شعبان ۴۲۹هـ/ ۴ ژوئن ۱۰۳۸م کتابت کرده و حدود دو هفته بعد در ۱۲ ماه رمضان همان سال جزء اول آن را بر شیخ خود حامد بن احمد طحیری در حضور عالمانی دیگر که نامشان در اجازه سماع آمده، قرائت کرده و از او اجازه سماع گرفته است. متن این اجازه در برگ ۱ رو نسخه دیده می شود (نکـ: تصویر ۱). او برای جزء دوم قوارع در ۱۳ ماه رمضان همان سال (گ ۱۲ر) و برای جزء سوم و آخر نیز در همان روز (گ ۲۲ر) اجازۀ سماع مشابهی را دریافت کردهاست. این رساله از برگ ۱ر تا برگ ۳۱ر مجموعه است. [2]
- جزءٌ فیه آیات الرُقیة والحِرز، تألیف همان مؤلف رسالۀ پیشین. کاتب این بخش از نسخه نیز همان اندرابی است که آنرا در ۲۷ شعبان ۴۲۹هـ/ ۴ ژوئن ۱۰۳۸م کتابت کرده و در ۱۳ ماه رمضان همان سال اجازۀ سماع آن را دریافت کرده است. این رساله از برگ ۳۲ر تا برگ ۳۷ر مجموعه است.
- الصحیفة السجادیه با عنوان کتابٌ فی الدعوات. برگ ۳۷ر تا ۷۷ر. نکـ: پس از این.
- رسالهای بینام در علامات اسامی مذکر و مؤنث در زبان عربی از مؤلفی ناشناخته. کتابتِ حسن بن ابراهیم بن محمّد زامی، همان کاتب صحیفه، در ۱۹ محرّم ۴۱۷هـ/ ۱۲ مارس ۱۰۲۶م. او این رساله را در همان سال ۴۱۷هـ با عالمی به نام شیخ ابوالحسین علی بن محمّد قهندزی تصحیح کرده است. این رساله از برگ 82پ تا برگ 89پ مجموعه است. نکـ: تصویر 2.
- رسالة فی شهر رجب أملاها الحاکم الجلیل العالم… أبو القاسم عبید اللّه بن عبد اللّه بن أحمد الحسکانی، در جواب حامد بن احمد بن جعفر. پس از آن (گ ۹۸پ) مطلب کوتاهی درباره نماز در شب قدر در پاسخ به کسی که نام او را نمی برد آمده که احتمالاً از همین حسکانی است.این رساله از برگ۹۰ر تا برگ ۹۸پ مجموعه است.
خصوصیات عمومی مجموعه
مجموعۀ ۱۲۴۰۵ شامل پنج رساله و در ۱۱۲ برگ (۲۲۴ص) و تاریخ کتابت رساله های آن بین سال های ۴۱۶ تا ۴۲۹هـ است. هیچکدام از رساله های نسخه رکابه ندارد. همچنین اثری از برگشمار قدیم در نسخه دیده نمی شود. نسخه از کرّاسههای دهبرگی تشکیل شده و نشانۀ هر کرّاسه با علامتی شبیه «صح» در گوشۀ پایینی برخی کرّاسهها (از جمله گ ۴۶پ و ۵۶پ) دیده میشود. شمار سطرها در رساله ها متغیر است.
نسخه خوشبختانه از آسیب هایی همچون آب دیدگی و کرم خوردگی مصون مانده و لبه های آن همگی سالم اند.مالک نسخه امام ابوعبد اللّه احمد بن ابی عمر زاهد اندرابی بوده است و او آن را بر مدرسۀ شیخ خود یعنی امام حامد بن احمد در باب عزره وقف کرده و تولیت آن را به عمر بن محمّد حامدی سپرده است (نکـ: تصویر، گ ۷۹ر). این وقف نامه تاریخ ندارد و ما نمی دانیم که در چه زمانی نسخه وقف بر این مدرسه شده است.
وقف نامۀ بی تاریخ دیگری درست بر آخرین برگ نسخه (گ ۹۹ر) دیده می شود. متن آن بدین قرار است:
سَبَّلَه صاحبُه الخادم الجلیل أبو الحسن علي بن إبراهیم البوزجاني علی الأستاذ الإمام الزاهد أبي بكر محمّد بن الحسن رضي الله عنه و علی أولاده و علی کلٍّ منهم أکرمهم الله بمرضاته لیقرؤا علی رأس العوام فی النصف من رجب یوم الاستفتاح ما دام هذا الجزء باقیاً، رجاء دعوةً صالحةً منهم، یقبل الله منه عمله و حقّق رجاءه و أمله، و أصلح آخره و أوّله.
نکـ: تصویر ۳.
و اما رسالۀ سوم این مجموعه: الصحیفة السجادیه
این نسخه در برگ های ۳۷ر تا ۷۷ر از مجموعه قرار دارد و شامل ۴۴ دعا می شود که ۳۹ دعای آن با صحیفه های مشهور ۵۴ دعایی برابر است و یک دعا («و من دعائه فی الشکوی»، گ ۶۷ پ- ۶۸ر) بر آن اضافه دارد.
نام کتاب در صفحۀ عنوان چنین آمده است (نکـ: تصویر۴):
کتاب في الدعوات من قیل علی بن الحسین جدّ جعفر بن محمّد الصادق أبي علي، رحمة الله علیه. و یُسمّی کتاب الکامل لحُسن ما فیه من الدعوات. و الأصل لأبي علي الحسن بن ابراهیم بن محمّد الزامي الهَیصَمي أسعده الله.
کاتب نسخه، براساس انجامه (گ ۷۵ پ، نکـ: تصویر۵) الحسن بن ابراهیم بن محمد الزامی است که آن را در تاریخ شوال ۴۱۶هـ/ دسامبر ۱۰۲۵م کتابت کرده و سپس تمام آن را با اسماعیل بن محمد القفال مقابله کرده است (گ ۷۸ر، نکـ: تصویر۱۰).
در این نسخه ابتدا متن دعاها آمده (گ ۳۷پ- ۷۵پ) و سپس مناجات امام علی بن الحسینعلیهما السلام به نقل از سفیان بن عُیَینه از زُهری محمّد بن شهاب از حضرت سجادعلیه السلام نقل شده است (گ ۷۶ر- ۷۷پ). پس از آن دعائی با عنوان «دعاء حسن» (گ ۷۷پ-۷۸ر) و بلافاصله دعائی در ختم قرآن (گ ۷۸ر) آمده است (نکـ: تصویر ۶ تا ۱۰).
بر خلاف نسخه های مشهور صحیفه، سند صحیفه و داستان روایت آن توسط متوکل بن هارون پس از متن ادعیه (گ ۷۹پ-۸۱ر) آمده است (نکـ: تصویر۱۲-۱۵).
سند این نسخه چنین است:
قال الأستاذ أبو بکر محمّد بن علي الکرمانی، رضي الله عنه، أخبرنا بندار بن یحیی بزوزن، قال أخبرني أبو الحسن محمّد بن یحیی بن سهل الرهني، قال حدّثنا أبو علی محمّد بن همام بن سهیل الإسکافي، قال حدّثنا علي بن مالك، قال حدّثنا أحمد بن عبد اللّه، قال حدّثنا محمّد بن صالح، عن عمیر بن المتوکل بن هارون، قال حدّثني أبي المتوکل، قال لقیت یحیی بن زید بن علي… .
و کاتب نسخه نیز سلسله سند خود را تا راوی اول پیش از این حکایت بر روی برگ ۷۹ چنین آورده است (نکـ: تصویر ۱۱):
أجاز لي أخي أبو القاسم عبد اللّه بن محمّد بن سلمة الفرهاذجردي، سلّمه الله، أن أروی الصحیفة بتمامها عنه عن أبي بکر الکرماني، رحمه الله، بروایته عن رجاله کما کتبناه صح.
ما برای این که ترتیب مطالب پیش گفته در نسخه روشن باشد تصویر آن ها را، از صفحۀ آخر دعاها تا پایان سند صحیفه و حکایت تألیف آن (گـ ۳۷ر و ۷۵پ تا ۸۱ر) می آوریم (نکـ: تصاویر ۴ تا ۱۵).
چند خصوصیت کتابتی نسخه
این بخش از نسخه به خط نسخ کهن است و هر صفحه ۱۸ سطر دارد.
کاتب برای تمایز بین بندهای ادعیه از علامت 
و برای نشاندادن اتمام دعا از علامت 
استفاده کرده است.
برخی از کلمات نسخه معرب است. معمولاً کلماتی که هنگام خواندن ممکن است به دو گونه خوانده شوند اعراب دارند.
عنوان های ادعیه به خطی درشت تر و متمایز از متن کتابت شده اند (نکـ: تصویر).
پیشینۀ پژوهش دربارۀ نسخه
بی تا. سیّد احمد فهری، صحیفه را از روی این نسخه به چاپ رسانده است: الصحیفة السجادیة، مقدمه و تحقیق: سیّد احمد فهری، دمشق: مطبعة الشام، بی تا.
۱۳۷۱هـ ش. کاظم مدیر شانهچی نیز صحیفه را از روی این نسخه منتشر کزدهاست: الصحیفة السجادیه من انشاء الامام السجاد زین العابدین علی بن الحسین بن علی علیهم السلام عن نسخة عتیقة کتبت عام ۴۱۶هـ، تقدیم و تحقیق کاظم مدیر شانهچی. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیة.
[۱۳۸۸هـ ش]/ ۱۴۳۰هـ (چاپ پنجم). سیّد محمّد حسین حسینی طهرانی (د: ۱۴۱۶هـ) در جلد پانزدهم از کتاب امام شناسی که به موضوع صحیفۀ سجادیه اختصاص دارد، این نسخه و مجموعه ای را که در آن قرار دارد تقریباً بهتفصیل بررسی و معرفی کرده است: سیّد محمّد حسین حسینی طهرانی، جلد پانزدهم از قسمت امامشناسی (صحیفۀ سجادیه)، مشهد: انتشارات علّامه طباطبایی، چاپ پنجم، ۱۴۳۰هـ.
۱۳۹۴هـ ش. سیّد محمّد حسین حکیم در مقدمۀ چاپ نسخه برگردان صحیفۀ به خط کفعمی، این نسخه را معرفی کرده است: الصحیفة السجادیة الکاملة للامام زین العابدین علی بن الحسین علیهما السلام. نسخه برگردان دستخط ابراهیم بن علی کفعمی مورّخ سنه ۸۶۷ هجری قمری از مجموعۀ سید جلال الدین یونسی، با مقدمۀ سیّد محمّد حسین حکیم. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران و قم: بنیاد محقق طباطبایی(ره).
۱۳۹۹هـ ش. این نسخه با مقدمۀ احمد مهدوی دامغانی و سیّد محمّدحسین حکیم بهصورت نسخهبرگردان از سوی مؤسّسۀ پژوهشی میراث مکتوب بهچاپ رسیدهاست: الصحیفة السجادیة الکاملة، کهنترین نسخۀ موجود صحیفۀ سجادیه. نسخهبرگردان دستنویس شمارۀ ۱۲۴۰۵کتابخانۀ آستان قدس رضوی، کتابتِ ۴۱۶هـ، با مقدمۀ احمد مهدوی دامغانی و سیّد محمّدحسین حکیم، تهران: مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۹۹هـ ش.
[1] نکـ: سلمان هادی آل طعمه، مخطوطات السیّد محمّدباقر الطباطبایی فی کربلا، کویت: معهد المخطوطات العربیه، ۱۴۰۶هـ، ص ۱۰۸-۱۰۹؛ نیز نکـ: حکیم، همان، ص ۶۰.
[2] کتاب قوارع القرآن با این مشخصات به چاپ رسیده است: خوری نیشابوری، محمّد بن یحیی بن حسن، کتاب فی قوارع القرآن، به کوشش قاسم النوری، مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه، ۱۴۱۰هـ.