نگارنده: احمدرضا رحیمی ریسه
تاریخ انتشار: ۱۴۰۴/۰۴/۱۷
فهرست مطالب
- ویژگیهای عمومی نسخه
- مقابله و تصحیح نسخه
- ترجمۀ برخی واژهها به فارسی
- تملّکات نسخه
- چند خصوصیت کتابتی نسخه
- پیشینۀ پژوهش دربارۀ نسخه
از کتاب من لایحضره الفقیه نزدیک به هزار و پانصد نسخۀ خطی برجای ماندهاست و از این میان فقط پنج نسخه پیش از 656هـ کتابت شدهاست. كهنترين نسخۀ تاریخدار آنها همين دستنويسى است كه در اينجا معرفی مىشود.
این نسخه سرگذشت عجیبی دارد. حدود دو دهۀ قبل و در پی خرابکردن دیوار یکی از مساجد شهر یزد، اتاقکی پیدا شد که در آن ورقپارههای قرآن بر روی هم تلنبار شدهبود. در میان این قرآنها نسخ بسیار کهنی پیدا شد که نسخۀ حاضر یکی از آنهاست. دکتر وحید ذوالفقاری، پزشک یزدی، این نسخه را به همراه چند نسخۀ نفیس دیگر خریداری کرد و برای چاپ نسخهبرگردان به مؤسّسۀ پژوهشی میراث مکتوب ارائه کرد، اما مؤسّسه با مالک نسخه به دلایلی به توافق نرسیدند. مالک سپس نسخه را به یکی از دلالان نسخه در قم فروخت که تاکنون در کتابخانه شخصی او نگهداری میشود. احتمالاً باید منتظر باشیم تا ببینیم این نسخۀ نفیس در کدامیک از حراجیهای خارجی برای فروش ارائه میشود.
در ایامی که نسخه در مؤسّسۀ پژوهشی میراث مکتوب برای بررسی نگهداری میشد، مؤسّسه موفق شد تصویر دیجیتال بسیار خوبی از آن تهیه کند. مبنای بررسی نسخه همین تصویر دیجیتال است.
ویژگیهای عمومی نسخه
این نسخه برابر است با جزء دوم کتاب و شامل ابواب زکات، صوم (نیز شامل احکام زکات فطره و اعتکاف)، و حج (شامل ابواب زیارات) میشود و برابر است با جلد دوم از چاپ چهار جلدی مرحوم علی اکبر غفاری. از نسخۀ حاضر در هیچیک از چاپهای کتاب استفاده نشدهاست. عنوان کتاب و نام مؤلف به خطی جدیدتر از خط متن بر روی صفحۀ عنوان آمدهاست (نکـ: تصویر ذیل).
نسخه ۲۲۴ برگ (۴۴۸ص) دارد ولی تنها چند برگ آغازین آن برگشمار قدیم دارد. نسخه تشکیل شدهاست از بیست و دو کرّاسّۀ دهبرگی (از کرّاسۀ یکم تا بیست و دوم) و یک کرّاسۀ چهاربرگی (آخرین کرّاسه). کرّاسهشمار در گوشۀ سمت چپ و بالای آغاز هر کرّاسه با حروف آمدهاست (برای نمونه، نکـ: تصویر ذیل، «سادسه» برای کرّاسۀ ششم).
از آن جا که به اصل نسخه دسترسی نداریم اندازههای آنرا نمیدانیم اما با توجه به ظاهر نسخه و نیز شمار سطرهای آن (بین ۱۵ تا ۱۸ سطر در هر صفحه) میتوان حدس زد که قطع نسخه احتمالاً وزیری باشد.
نسخه به خط ثلث خوانا، نقطهدار و اعرابدار است و از آغاز تا انتها به خط یک کاتب است. رکابههای برگهای ۲۰ تا ۵۰، ۶۲ تا ۶۵، ۱۰۵، ۱۰۶ و ۱۶۰ به خطی غیر از خط متن است. کتابت رکابههای موجود از نظر زمانی متأخر بر کتابت متن است، زیرا پس از آبدیدگی نسخه کتابت شدهاند (نکـ: تصویر ذیل).
تقریباً همۀ برگهای این نسخه از سمت لبۀ پایینی دچار آبدیدگی شدهاست و این آبدیدگی معمولاً یکی دو سطر پایینی صفحات را کمرنگ کردهاست. برخی آبدیدگیها به خطی جدیدتر پررنگ شدهاست.
این نسخه در روز یکشنبه ۶ محرّم ۵۷۴هـ/ ۲۴ ژوئن ۱۱۷۸م احتمالاً به دست کاتبی به نام ابو الرضا زیله کتابت شدهاست (نکـ: تصویر انجامۀ کاتب).
از آنجا که بخشی از انجامه بر اثر آبخوردگی کمرنگ شده بودهاست و کسی بعدها آنرا پررنگ کردهاست ممکن است برخی در تاریخ نسخه تشکیک کنند و بر این نظر باشند که تاریخ نسخه احتمالاً ۶۷۴هـ بوده و کسی که بخش آبدیده را پررنگ کرده برای اینکه نسخه را کهنتر نشان دهد، کلمۀ ستمائه را به خمسمائه تبدیل کردهاست. کلمات تاریخ نسخه پس از پررنگ شدن بهصورت آینهای بر صفحۀ مقابل نقش بسته است، اما تنها کلمۀ «اربع و» از آن باقی ماندهاست (نکـ: تصویر ذیل).
البته با بررسی دقیق نسخه به این نتیجه میرسیم که این نسخه اصیل و به نسخ سدۀ ششم شبیه است. از سوی دیگر از آنرو که کاتب این نسخه را در روز یکشنبه ششم محرّم کتابت کردهاست، با مراجعه به تقویم تطبیقی ووستنفلد متوجه میشویم که تاریخ ششم محرّم ۵۷۴هـ برابر با شنبه است که تنها یک روز با یکشنبهای که در نسخه آمده اختلاف دارد، اما یکشنبه ششم محرّم ۶۷۴ برابر است با روز سهشنبه. این مسأله میتواند قرینهای بر درستی تاریخ ۵۷۴هـ باشد.
مقابله و تصحیح نسخه
این نسخه براساس یادداشتهای مقابله و تصحیح در کنارهها و نوع خط آنها دست کم دو بار مقابله و تصحیح شدهاست. براساس شواهد خطشناختی نخستین مقابله احتمالاً درست پس از کتابت نسخه بودهاست که در آن، نسخۀ حاضر با نسخۀ اصل (نسخهای که از روی آن کتابت شده بوده) مقابله شده و افتادگیها و خطاهای کتابتی در کنارهها تصحیح شدهاست. در کنارهها علامت بلاغ و مقابلۀ این نسخۀ با نسخۀ اصل با عبارتهای همچون «بلغ المقابله» (گ ۱۶۹پ)، «بلغ مقابله» (گ ۴۰ر)، «بلغ عرضاً» (گ ۲۰۰ر)، «قوبلت» (گ ۳۹پ) و «بلغ و قوبلت الکتاب» (گ ۴۹پ) به خطی شبیه خط متن دیده میشود (نکـ: تصویر ذیل).
مصحّح این مرحله گاهی سعی کردهاست که به جای ذکر واژۀ صحیح در کنارۀ نسخه آنرا در متن اصلاح کند، اما چون موفق بدین کار نشده واژۀ صحیح را در کنارۀ نسخه یادداشت کردهاست. نمونۀ روشنی از این کار، اصلاح کلمۀ «الزکوات» به «الصدقات» در برگ ۹پ است. هنوز دو نقطۀ مربوط به حرف قاف کلمۀ «الصدقات» بر بالای حرف واو «الزکوات» دیده میشود (نکـ: تصویر ذیل).
به احتمال زیاد این نسخه یادداشت مقابله و تصحیح را بر برگ آخر نسخه و در کنار انجامه داشتهاست، اما مقابلهکنندۀ دوم تکه کاغذی بر روی آن چسبانده و یادداشت مقابلۀ خود را بر آن نوشتهاست. گرچه فرد دیگری نام مقابلهکنندۀ دوم را به قصد محوکردن آن سیاه کردهاست! (نکـ: تصویر ۳).
براساس یادداشت مقابلهای که در کنار انجامه دیده میشود (نکـ: تصویر بالا) این نسخه در رجب ۹۰۷هـ/ ۱۵۰۲م با «نسخ متعدده» مقابله شدهاست و علامت بلاغ و تصحیح و نیز افتادگیها در کنارههای صفحات نسخه با قلمی متأخر آمدهاست (نکـ: تصویر، گ ۴۴پ).
همچنین امضای بلاغ این مرحله به شکل خاصی در یکی دو جای نسخه، از جمله در برگ ۴۷ر (نکـ: تصویر ذیل) دیده میشود. هیچ شاهدی در نسخه مبنی بر اینکه این نسخه در مقابله و تصحیح دوم با چه نسخههایی مقابله شدهاست دیده نمیشود.
اصلاحات دیگری به خطی بهجز خط دو تصحیح پیشگفته و با قلمی متأخر بر آن دو بهتفاریق در کنارهها دیده میشود.
ترجمۀ برخی واژهها به فارسی
همچنین بهندرت ترجمۀ برخی واژهها به فارسی در بین سطور یا در کنارهها به خطی شبیه به خط تصحیح دوم دیده میشود؛ از جمله ترجمۀ «السویق» به «آرد بوداده» در برگ ۵۱ر (نکـ: تصویر ذیل).
تملّکات نسخه
بر روی برگ نخست نسخه (صفحۀ عنوان) یادداشتهای تملک متعددی بهچشم میخورد (نکـ: پس از این، تصویر ۱). از جمله این یادداشتها خوانده شد:
__ تملک احمد بن فهد («یثق بالواحد الفرد، مالکه احمد بن فهد») با امضای «احمد بن فهد الحسینی» در گوشۀ سمت چپ بالا با خطی جدیدتر از عنوان نسخه و بر روی کاغذِ وصّالیشده؛
__ مالکی که احتمالاً بخشی از نام او به زیر وصّالی رفته و از آن تنها «محمّد بن العلقمی» باقی ماندهاست؛
__ یادداشت تملّکی متأخر با عبارت «بسم الله تعالی. فقد صار فی نوبتی وأنا العبد الأقل الأحقر ابن مرحوم مغفور حاجی احمد، عفی عنهما» و مهری بیضیشکل در زیر آن با سجع «حسین منّی و أنا من حسین»؛
__ یادداشت تملّکی نسبتاً کهن با عبارت «من کتب العبد الأقل عماد الدین علی (اکبر؟…) الأسترآبادی عفی عنه»؛
و یکی دو یادداشت تملّک دیگر.
چند خصوصیت کتابتی نسخه
__ کاتب برای تمایز بین روایات و نیز بین عناوین ابواب و روایات از علامت 
استفاده کردهاست. این علامت در همۀ نسخه، بهجز مواردی بسیار اندک بهچشم میخورد (نکـ: تصویر ذیل).
__ کاتب همۀ نسخه را با اعراب تقریباً کامل کتابت کردهاست.
پیشینۀ پژوهش دربارۀ نسخه
۱۳۹۵هـ ش. عکس زیارت جامعۀ کبیرۀ این نسخه بدون هیچ توضیحی در ضمن این مقاله منتشر شد: حسین متقی: «سیری در نسخهشناسی و کتابشناسی امام هادی علیه السلام (با تأکید بر زیارت جامعۀ کبیره)، در: صحیفۀ اهل بیت علیهم السلام، س ۲، ش ۲ (پیاپی ۳-۴)، ص ۳۳۹-۳۷۸. عکس زیارت جامعه در ص ۳۶۹-۳۷۶.
