نگارنده: احمدرضا رحیمی ریسه
تاریخ انتشار: ۱۴۰۴/۰۵/۰۷
فهرست مطالب
- ویژگیهای عمومی نسخه
- افتادگیها و آسیبدیدگیهای نسخه
- کاتب و تاریخ کتابت نسخه
- حذف اسناد
- برافزودههای نسخه
- مقابله و تصحیح نسخه
- چند خصوصیت کتابتی نسخه
از این کتاب تاكنون حدود چهارصد نسخه شناسايى شدهاست. كهنترين آنها همين دستنويسى است كه در اينجا معرفی مىشود.
این نسخه از کتاب عیون أخبار الرضا علیه السلام کهنترین و نفیسترین دستنویس آن است و در 576هـ کتابت شدهاست. از این نسخه در تصحیح مرحوم علی اکبر غفاری استفاده نشده ولی در تصحیح مؤسسۀ آل البیت استفاده شدهاست.
ویژگیهای عمومی نسخه
این نسخه از سی و چهار کرّاسه دهبرگی تشکیل شدهاست. کرّاسۀ آخر ششبرگی است. کرّاسهشمار به حروف در آغاز هر کرّاسه به خطی نسبتاً کهن آمدهاست؛ همچون «ثانیه» (گ ۱۰ر)، «ثالثه» ( گ ۲۰ر)، «سادسه» (گ ۵۰ر) و «عاشره» (گ ۷۰ر) (نکـ: تصویر ذیل).
برگشمار به خط کاملاً جدید و به حروف در بالای هر برگ دیده میشود. کسی که برگشماری کرده بهاشتباه بعد از عدد ۶۹ به جای عدد ۷۰، دوباره عدد ۵۰ را نوشتهاست. از دیگر اشتباهات برگشماری پریدن از عدد ۷۹ به ۸۱، جا انداختن برگ ۸۶ در برگشماری، تکرار عددهای ۱۵۰، ۱۶۶، ۲۵۶، و ۳۰۱ بر روی دو برگ پیاپی است. همچنین برگهای ۱۷۸ با ۱۷۹ جابهجا شدهاند. برگهای ۱۹۷ تا ۲۰۰ نیز جابهجا شدهاند. همۀ ارجاعات ما در این معرفی به همین برگشمار است.
نسخه به خط نسخ ، نقطهدار و تا حدودی اعرابدار است و از آغاز تا انتها به خط یک کاتب است. دستنویس حاضر ۳۳۶ برگ هفدهسطری دارد و قطع آن ربعی (۱۵×۵/۲۰سم) است. سطح مکتوب نیز ۱۱×۱۷سم است.
تمام نسخه به خطی مغایر با متن رکابه دارد.
افتادگیها و آسیبدیدگیهای نسخه
نسخه افتادگی ندارد. تمام نسخه آبخورده است اما خوشبختانه آسیبی به متن وارد نشدهاست. برگ اول (گ ۱پ) و برگ آخر متن (گ ۳۰۹پ) به سبب آبخوردگی آسیب دیده و انتهای سطرها خوانده نمیشود.
کاتب و تاریخ کتابت نسخه
این نسخه را کاتبی با نام یحیی بن حسنویه بن الحسین در تاریخ جمعه ۱۴ شعبان ۵۷۶هـ/ ۴ ژانویۀ ۱۱۸۱م کتابت کردهاست. کاتب نام محل کتابت را متأسفانه ذکر نکردهاست.
حذف اسناد
دانسته نیست از چه رو کاتب این نسخه به هنگام کتابت، سلسله سند را حذف کردهاست و روایت را معمولاً از ابتدای آخرین راوی قبل از امامعلیه السلام آوردهاست. این امر میتواند به سبب یکی از این دو علت باشد: یا نسخهای که کاتب از روی آن کتابت کرده فاقد سلسله سند بودهاست و یا اینکه کاتب نسخه را برای مطالعۀ شخصی خود کتابت کرده و سلسله سند برای او اهمیتی نداشته و او تنها میخواستهاست تا از متن روایات استفاده کند. از آنجا که این نسخه با نسخهای که از روی آن کتابت شده مقابله شدهاست (نکـ: پس از این) بهنظر می رسد احتمال نخست به واقع نزدیکتر باشد.
برافزودههای نسخه
چند یادداشت مالکیت و مطالعۀ نسبتاً کهن بر روی دو برگ آخر نسخه دیده میشود.
۱. نخستین آنها یادداشت مالکیتی است بر برگ ۳۰۹پ و ذیل انجامه، به تاریخ ربیع الثانی ۹۲۷هـ/ مارســ آوریل ۱۵۲۱م در جزیرۀ اوال. متأسفانه کسی نام مالک و تاریخ مالکیت این یادداشت را خط زدهاست. متن یادداشت از این قرار است:
«ملک هذا الکتاب بعون الله وحسن توفیقه العبد المدنب الراجي رحمة ربه الملک المتعال… (؟ خوانده نشد) له و… (؟ خوانده نشد) ولجمیع المؤمنین… (؟ خوانده نشد) رب العالمین في شهر ربیع الثاني سنة 927 في جزیرة المحروسة اوال عمرها الله بالمـ… (؟ خوانده نشد)» (نکـ: تصویر ۵).
۲. در همین برگ یادداشت مالکیت دیگری است که نام نویسندۀ آن خط خورده و تنها بخشی از ابتدا و تاریخ ناخوانای آن (احتمالاً ۸۸۶هـ) برجای ماندهاست (نکـ: تصویر ۵).
۳. در برگ ۳۱۰ر یادداشت مطالعهای است که تنها بخش اندکی از آن باقی مانده و بقیۀ آن به سبب فرسودگی این برگ خوانده نمیشود: «نظر في هذا (الکتاب؟) احمد بن… (؟ خوانده نشد)» (نکـ: تصویر ذیل).
۴. درهمین برگ دعائی است با عنوان «دعای موسی بن جعفر صلوات اللّه علیه».
۵. در برگ ۳۱۰پ یادداشتی است بی تاریخ از یکی از مالکین نسخه که در آن سیاهۀ ۲۵ عنوان از کتابهای موجود در خانهاش را یادداشت کردهاست. نام عیون أخبار الرضاعلیه السلام نیز در بین آنها دیده میشود.
مقابله و تصحیح نسخه
دستنویس حاضر با نسخهای که از روی آن کتابت شدهاست مقابله و تصحیح شده و تصحیحات و افتادگیها با نشان «صح» (همچون گ ۱۱ر، ۵۵ر، ۸۴ر، ۱۱۵پ، ۱۶۴پ، و ۲۴۴ر) در کنارۀ ببیشتر برگها دیده میشود. نشان این مقابله با عباراتی همچون «بلغ» (مثلاً گ ۵۸ر)، «بلغ مقابلة» (به عنوان نمونه: گ ۴۶پ، ۶۳ر و ۶۹پ) و «بلغت مقابلة» (همچون گ ۱۹پ، ۲۹پ، ۴۰پ، ۷۷ر، ۲۹۵پ و ۳۰۴پ) دیده میشود. یادداشت بلاغ در دو جای نسخه دیده میشود: اولی در انتهای جزء اول («قوبل و صحّح بنسخة الأصل»، گ ۱۴۲ر) و دومی در انتهای متن (گ ۳۰۹پ). یادداشت بلاغ دوم آسیب دیده و تنها بخشهایی از آن خوانده میشود («قوبلت ]بنسخة الـ[أصل وصحّح ]… خوانده نشد، احتمالاً: بحسب [الطاقة و للّه المنة و ]… خوانده نشد[» (نکـ: تصویر ۵).
هیچ شاهدی بر اینکه این دستنویس با چه کسی مقابله شدهاست در نسخه دیده نمیشود.
چند خصوصیت کتابتی نسخه
__ کاتب برای تمایز بین روایات و بابها از علامت 
استفاده کردهاست. این علامت در همۀ نسخه، بهچشم میخورد.
__ شمارۀ بابها به عدد بالای عنوان باب دیده آمدهاست (نکـ: تصویر ۴).
__ بیشتر کلمات نسخه اعراب دارد. اعرابها، تا آنجا که دیده شد، درست است.
