نگارنده: احمدرضا رحیمی ریسه
تاریخ انتشار: ۱۴۰۴/۰۶/۲۲
فهرست مطالب
- ویژگیهای عمومی نسخه
- افتادگیها و آسیبدیدگیهای نسخه
- کاتب و تاریخ کتابت نسخه
- مقابله و تصحیح نسخه
- برافزودههای متن (حاشیهها و…)
- برافزودههای نسخه
- چند خصوصیت کتابتی نسخه
- پیشینۀ پژوهش دربارۀ نسخه
غُرر الفوائد از همان زمان تألیف مورد توجّه واقع شد. شمار نسخههای آن تا میانۀ سدۀ هفتم هجری/ سیزدهم میلادی، که بیش از ده دستنویس است و شمار کلّ نسخ شناختهشده از آن، که تاکنون نزدیک به 150 نسخه است، نشاندهندۀ این مطلب است.
این نسخه، از نظر قدمت، دومین دستنویس غرر الفوائد است و پس از نسخۀ مرعشی ۱۲۳۷۳ قرار دارد. نسخه کامل است و جزء اول مجموعهای است شامل دو اثر. نخستین آنها همین غرر الفوائد است در برگ 1-274. دومین اثر (گ 275-287) تألیف دیگری است از سیّد مرتضی با عنوان جوابات المسائل السلّاریه (نکـ: ذیل همین عنوان). این نسخه بدون تکملۀ غرر است.
ویژگیهای عمومی نسخه
این نسخه از سی و پنج کرّاسۀ هشتبرگی و یک کرّاسۀ چهاربرگی (کرّاسۀ آخر) تشکیل شدهاست. کرّاسهشمار در ابتدای بیشتر کرّاسهها (عمدتاً از برگ ۹۰ به بعد) به حروف، به خطی نسبتاً کهن دیده میشود؛ همچون «الرابع عشر» (گ ۱۰۶ر)، «الخامس عشر» (گ ۱۱۴ر)، «الحادی والعشرون» (گ ۱۶۰ر) (نکـ: تصویر ذیل). برگشمار به خط کاملاً جدید و به عدد لاتین در بالای هر برگ دیده میشود.
نسخه به خط نسخ ، نقطهدار و تقریباً اعرابدار است. نسخه به سه خط تقریباً متفاوت با یکدیگر است. کرّاسۀ نخست به یک خط، برگهای ۱۸۸ر تا ۲۵۴پ (تقریباً به اندازۀ هشت کرّاسه) به خطی دیگر و بقیۀ نسخه به خطی متفاوت از این دو بخش است؛ اما اینها الزاماً به خط کاتبان متعدد نمیتواند باشد. بهجز کرّاسۀ نخست که به خطی کاملاً مغایر با خط بقیۀ نسخه است، ممکن است برگهای ۱۸۸ر تا ۲۵۴پ، به دلیلی که بر ما پوشیده است، اندکی پس از کتابت از نسخه افتاده بوده و کاتب نسخه آنها را دوبارهنویسی کردهباشد یا آنها را نویسانیده باشد. در هر حال، کتابتِ هر سه بخش نسخه، یعنی کرّاسۀ نخست، برگهای ۱۸۸ تا ۲۵۴ و بقیۀ نسخه با فاصلۀ اندکی از یکدیگر بودهاست. نشانۀ دیگری بر این مسأله وجود عبارت «بلغت» و «بلغت المقابلة» بر روی این برگها، به خطی همانند بقیۀ نسخه است.
دستنویس حاضر ۲۸۷ برگ دارد و شمار سطرهای آن، بهجز کرّاسۀ نخست و برگهای ۱۸۸ تا ۲۵۴، بیست سطر است. شمار سطرهای برگهای دوبارهنویسیشده بین ۲۱ تا ۳۷ سطر در هر صفحه متغیر است. قطع نسخه تقریباً وزیری (۱۶×۲۵سم) و سطح مکتوب آن ۱۲×۱۹سم است.
تمام نسخه به خطی نسبتاً کهن و مغایر با متن رکابه دارد.
افتادگیها و آسیبدیدگیهای نسخه
نسخه افتادگی خاصی ندارد. کنارۀ برخی برگها، از جمله برگهای ۱۷۷ و ۱۷۸ از بین رفته بوده و بعدها ترمیم شدهاست. متن نسخه در چند جایی که به سبب افتادگی کنارهها آسیب دیدهاست، نونویسی شدهاست. ابتدا یا انتهای سطرهای برخی حواشی نیز به علت ساییدگی لبهها ناخوانا شدهاست.
کاتب و تاریخ کتابت نسخه
این نسخه، بر اساس انجامۀ آن در برگ ۲۷۴پ، در روز دوشنبه ۱۵ شعبان ۵۴۴هـ/ ۱۸ دسامبر ۱۱۴۹م از روی نسخۀ کهنتری که متعلق به ابومحمّد الحسن بن علی بن زیرک الواعظ القمی[۱] بوده، کتابت شدهاست.
متن انجامۀ کاتب از این قرار است:
وفرغ من نَسخه يوم الإثنين الخامس عشر من شهر الله المبارك شعبان سنة أربع وأربعين و خمس مائة هجرية من نسخة الشيخ الإمام العالم نصرة الدين حجة الإسلام أبي محمّد الحسن بن علي بن زيرك الواعظ القمي أطال الله بقاه وحَرَس عليه فضله وبهاه. والحمد لله المنّان علی إتمامه وصلى الله على المصطفين من خلقه محمّد وأهل بيته ما اختلف الملوان وما كرّ الجديدان.
نام کاتب بخش نخست نسخه، یعنی غُرر الفوائد، در این انجامه نیامدهاست؛ اما از آنجا که خط بخش اصلی این بخش با خط بخش بعدی آن، یعنی جوابات المسائل السلّاریه، یکی است و در انجامۀ بخش دوم نام کاتب آمدهاست، میتوان نتیجه گرفت که کاتب این بخش همان کاتب بخش دوم یعنی محمّد بن الحسن بن محمّد بن جعفر المؤدِّب است.[۲]
مقابله و تصحیح نسخه
در پایان نسخه و پس از جوابات المسائل السلّاریه یادداشت مقابلهای است که براساس آن میفهمیم که کاتب پس از کتابتِ نسخه، آنرا با نسخهای که از روی آن کتابت کرده بوده، مقابله کردهاست. کاتب ما همچنین یادآور میشود که آن نسخه بر رشید الدین علی بن زیرک واعظ، پدر کاتب نسخۀ مستنسخ منه و از دانشمندان و فقهای امامی در سدۀ ششم هجری/ دوازدهم میلادی خوانده شده بودهاست.[۳] پایان این مقابله در نیمۀ صفر ۵۴۵هـ/ ۱۳ ژوئن ۱۱۵۰م (شش ماهی پس از کتابت نسخه) و محل آن جایی به نام سرراباذ (؟) بودهاست.
متن این یادداشت از این قرار است:
قابلها بالنسخة المنتسخ هي منها للشیخ الإمام العالم الزاهد نصرة الدين أبي محمّد الحسن بن علي بن زيرك الواعظ القمي وکانت تلك النسخة مقروة علی الشیخ الإمام رشید الدین علي بن زيرك الواعظ مصححة فقابلها علی قدر الوسع و إمکان الجهد والطاقة. وفرغ منها بتاریخ المنتصف من صفر سنة خمس وأربعین و خمس مائة بسرراباذ (؟). والحمد لله ربّ العالمین والصلوة على سیّدنا محمّد وآله وحسبنا الله وحده.
نشان این مقابله با عباراتی مانند «بلغ» (همچون گ ۹۵پ،)، «بلغت» (همچون گ ۱۹۰پ)، «وقد بلغت» (همچون گ ۱۲۷ر)، «بلغت المقابلة» (همچون گ ۵ر، ۹ر، ۲۲پ، ۳۱پ، ۸۹پ، ۱۱۳پ و ۱۹۶ر)، «بلغ في المقابلة» (همچون گ ۹۹پ)، «بلغت في المقابلة وللّه الحمد و…؟» (همچون گ ۱۲۹پ)، «بلغت في المقابلة والحمد للّه کثیراً» (همچون گ ۱۳۶پ)، «بلغت في المقابلة والحمد للّه کثیراً» (همچون گ ۱۳۶پ) و «بلغت المقابلة و القراءة وللّه الحمد کثیراً» (همچون گ ۵۰پ) دیده میشود.
در برگ ۴۵پ دستنویس نیز یادداشت بلاغی است که نشان میدهد رشید الدین علی بن زیرک واعظ دست کم در یکی از جلسات مقابلۀ نسخه حضور داشتهاست: «بلغت القرائة إلی هنا عند مولاي رشید الدین بحمد الله وحسن…؟» (نک: تصویر ذیل). این یادداشت نشان میدهد که رشید الدین علی دست کم تا ۵۴۵هـ/ ۱۱۵۰م (زمان مقابلۀ نسخه) در قید حیات بودهاست.
تصحیحات و افتادگیها نیز با نشان «صح» در کنارۀ بیشتر برگها (همچون گ ۲پ، ۹ر، ۱۸ر، ۴۷ر، ۱۵۵پ، و ۱۸۶ر) دیده میشود.
برافزودههای متن (حاشیهها و…)
بهجز تصحیحات و افتادگیها که در کنارهها ثبت شدهاست برافزودههای دیگری بر متن در کنارهها دیده میشود.
مهمترین آنها از این قرار است:
__ معانی برخی واژهها؛ همچون گ ۴۴ر، ۸۵پ، ۸۷پ، ۱۱۲پ و بسیاری جاهای دیگر؛
__ حاشیههای توضیحی که گاه با عنوان «حاشیه» در بالای آن آمده (همچون گ ۱۵پ، ۳۲ر، ۸۵پ، ۸۹ر، ۱۰۲پ و ۱۱۴ر) و گاه بدون عنوان «حاشیه» (همچون گ ۸۵ر، ۸۸ر، ۹۰پ، ۹۶ر، ۱۰۸پ، ۱۱۱ر و ۱۱۴ر).
برافزودههای نسخه
چند یادداشت مالکیت و مطالعۀ نسبتاً کهن بر روی صفحۀ عنوان (برگ ۱ر) نسخه دیده میشود.
۱. از آن جمله است یادداشتی به تاریخ روز جمعه ۱۱ (ماه خوانده نشد) ۸۳۷هـ/ ۳۴-۱۴۳۳م از کسی که نام او در ترمیم این برگ از بین رفتهاست. این مقدار از یادداشت خوانده شد:
«…الشیخ الصالح العابد الزاهد… یوم الجمعة حادي عشر… سبع وثلاثین وثمانمائة…».
۲. کمی پایینتر یادداشت دیگری از همین سال از عالمی که نام کامل او نیز در ترمیم از بین رفتهاست دیده میشود: مقداری که از آن خوانده شد:
«…الحاج برهان الدین… العامل الفاضل الأوحد… فرید دهره ووحید… أفصح المتکلمین… الحاج برهان الدین… وثمانمائة…».
۳. چند یادداشت تملّک و امانت دیگر بر روی همین صفحه دیده میشود (نکـ: تصویر ۱).
۴. به جز اینها برافزودهای در باب تاریخ ولادت سیّد مرتضی و برادرش سیّد رضی و تاریخ وفات سیّد رضی، به نقل از خودِ سیّد مرتضی بر برگ ۲۵۷پ آمدهاست (نکـ: تصویر ۵).
چند خصوصیت کتابتی نسخه
__ کاتب برای تمایز بین نقلها از علامتی خاص استفاده کردهاست و بالای ابتدای مطلب و نقل بعدی را با خطی به شنگرف نشان دادهاست (نکـ: تصویر ذیل).
__ بیشتر کلمات متن اعراب دارد. اعرابها، تا آنجا که دیده شد، درست است.
__ کاتب برای تمایز ابیات از متن و نیز فاصلۀ بین دو بیت از علامت سهنقطۀ مثلثشکل استفاده کردهاست (نکـ: تصویر ذیل).
__ شمارۀ مجالس به ابجد و شنگرف در کنارهها آمدهاست. بیشتر مجالس دو شماره و گاه سه شمارۀ مختلف دارند.
پیشینۀ پژوهش دربارۀ نسخه
انصاری، حسن، «خاندان زیرک قمی و نسخه ای کهن از امالی شریف مرتضی»، از گنجینه های نسخ خطی: معرفی دست نوشت های ارزشمند از کتابخانه های بزرگ جهان در حوزۀ علوم اسلامی، دفتر نخست. اصفهان: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، شعبۀ استان اصفهان، ۱۳۹۴هـ ش، ص ۴۱-۴۴.
Hassan Ansari and Sabine Schmidtke, Al-Šarīf al-Murtaḍā’s Oeuvre and Thought in Context: An Archaeological Inquiry into Texts and Their Transmission, Cordoba: UCO Press, 2 vols. 2022, pp. 124-125 & 265-266.
[۱] برای خاندان بنو زیرک، نکـ: حسن انصاری، از گنجینههای نسخ خطی، ص ۴۱-۴۴.
[۲] نکـ: پیش از این، بخش نسخهشناسی جوابات المسائل السلّاریه.
[۳] برای شرح احوال رشید الدین علی نکـ: انصاری، همان.